Buod:

            Sa unang bahagi, ipinakita rito ang pagpapakumbaba ni Rizal sa isang pari kahit hindi siya sang-ayon sa pagpapatakbo o pamamalakad ng Kristyanismo sa Pilipinas. Ipnakikita rin dito ang pagiging matuwid ni Rizal sapagkat kahit na mabigat ang mga patungkol ni Pastells kay Rizal sa Liham nito kina Obach at Sanchez, malugod pa rin itong tinanggap ni Rizal bilang isang pagmamahal at pagmamalasakit ng isang dating kaibigan.

Sa ikalawang bahagi, pinuna ni Rizal ang salitang walang kabuluhan (“non-sense”) na gawain nito na base sa kanyang sariling pananaw at kahatulan. Tinanggap naman daw ni Rizal ang salitang iyon (“non-sense”) ngunit mabigat pa rin daw ang dating nito. Sinasabi ni Rizal na ang pansariling pananw o paghatol ay kaloob ng Diyos sapagkat kung makikinig at mamimili raw tayo ng mas higit na tamang pananaw ayon sa paghatol ng iba, kakailanganin pa rind aw natin ng sariling paghatol. Ang sarili nating paghatol sa mga bagay ang siya raw magbibigay ng liwanag sa ating landas na tatahakin.

Sa isang bahagi na ito ng liham, ipinapakita ang pagigigng matigas ni Rizal  laban sa mga salita ni Pastells.

Sa ikatlong bahagi, idinepensa ni Rizal ang sarili tungkol sa binanggit ni Pastells na sakim o pansariling pagmamahal. Para kay Rizal, ang pagmamahal sa sarili ay isang dignidad. Ito raw ang magtutulak sa isang tao upang gawin niya ang nararapat para sa kanyang kabutihan at karangalan. Sinasabi rito ni Rizal na hindi “pride” ang nagdikta sa kanya upang gawin ang maga ganitong bagay (tinutukoy niya rito ang mga pagtalikwas niya sa pamamahala sa Pilipinas). Sa bahaging ito ng liham, humihingi si Rizal ng tawad ngunit alam pa rin daw niya na tama ang kanyang mga ginagawa at layon  sa buhay.

Sa pagpapatuloy ng liham ni Rizal, ipinapahayag ditto sa ikaapat na bahagi na si Rizal ay handing makinig sa mga payo ni Pastells. Maaring sinasabi rin ditto na si Pastells ang maaring nagging counselor at spiritual director ni Rizal sa Ateneo noong siya ay nag-aaral pa lamang.

Sa ikalimang bahagi, ipinagpatuloy ni Rizal ang pagbanggit sa mga linya ni Pastells para sa kanya. Isinaad ditto na nawa’y tanggapin ni Rizal ang mga payo ni Pastells sapagkat ang mga ito raw ang makakapagligtas at makapagpapabalik sa dating katauhan ni Rizal. Sa bahaging ito, isinaad na kilalang-kilala na ni Pastells si Rizal mula noong nag-aaral pa ito sa Ateneo.

Sa ikaanim na bahagi, isinasaad ang magiliw na pagtanggap ni Rizal sa mga payo ni Pastells ngunit ang katugunan daw sa mga ito ay batay pa rin sa sariling pananaw ni Rizal. Ang mga idinadaing daw ni Rizal ay matagal nang daing ng kanyang bayan. Binibigyan lamang daw ni Rizal ng higit na pagdiin ang isyu ng kawalang kaayusan sa sistema ng kanyang bayan upang ang lahat ay magising sa pagkakalugmok.

Sa ikapitong bahagi, nagbibigay ng pasasalamat si rizal sa mga panalangin ni Pastells para sa kanya. Sa bahaging ito, isinasaad na tanging ang Diyos lamang ang sandigan ni Rizal sapagkat naniniwala siya sa nasa pangangalaga siya ng Panginoon at ang lahat ng nangyayari kay Rizal ay kagustuhan ng Diyos na pantay ang pagtingin sa lahat.

Sa ikawalong bahagi, muling nagpasalamt si Rizal kay Pastells. Ngunit sa bahaging ito, parang ibig ipahiwatig ni Rizal na si Pastells ang dahilan kung bakit si Rizal ay napatapon sa Dapitan nang sabihin niya na “In adversity, we know who our real friends are.”

Sa huling bahagi ng unang liham ni Rizal, parang ipinapahiwatig ni Rizal na hindi raw dapat mag-alalasi Pastells kung sakaling mamatay si Rizal sapagkat binanggit niya na ano man daw ang isang buhay ng tao kung ikukumpara sa napakalawak na likha ng Tagapaglikha.

Suri:

          Si Dr. Jose Rizal ay tunay na isang matuwid na tao. Bakit? Sapagkat bilang isang mamamayan ng Diyos, iginawad niya ang kaampatang paggalang sa isang pari bagaman isa siyang Katoliko na sumusuway sa nais ng mga kaparian o kapraylehan. Isang mahusay sa katwiran ang aming pagtingin kay Rizal. Batid ng lahat na siya ay isang matalinong nilalang. Alam niya kung paano huhubugin ang isang bagay. Alam niya kung paano patatakbuhin at pamumunuan ang mga ito. Ngunit sa kabilang banda, ang katalinuhang ito ay hindi niya ipinaubaya sa karahasan. Hindi niya ginawang sumapi o mamuno sa mga pagkilos na noo’y laganap sa halos lahat ng kapuluan ng Pilipinas. At isa sa mga matibay na patunay nito ay ang ginawa niyang pagtanggi sa alok ni Andres Bonifacio na sumapi siya sa Katipunan (noong siya ay naipatapon na sa Dapitan). Hindi niya hinayaang maghari ang lakas at puwersa upang siyang maging sandata sa paglusob sa mga Kastila. Bagkus, ginamit niya ang kanyang husay sa pagsulat at dito ay ipinamulat niya, hindi lamang sa mga Pilipino kungdi pati na rin sa mga dayuhang Espanyol, ang tunay na kalagayan ng Pilipinas sa ilalim ng pamumuno ng mga prayle.

          Isa sa mga ginamit niya ay ang “Noli Me Tangere“. Sa madalas ngang pagbanggit ng aming mahal na gurong si Propesor Monico M. Atienza, hindi raw dapat pagtakhan kung bakit gayon na lamang ang galit ni Fr. Font at Archbishop Payo kay Rizal at sa nobelang Noli dahilan upang si Rizal ay ipahuli at mabaril sa Bagumbayan. Si Rizal ay tunay na matapang. Ngunit ang kanyang talim at husay sa pakikidigma sa pader ng  Espanya ay ipinamalas niya sa kaanghangan ng kanyang pananalita. At ang kaanghangang ito ay higit pa sa anumang sandatang bakal na maaari gamitin ninuman upang pumatay. Sapagkat sa kanyang mga matitinding pananalita, hindi lamang pampisikal na aspeto ng mga prayle ang nawawasak kungdi pati na rin ang kanilang mga kaluluwa at dangal. Tunay nga na ang mga ginawang mga sulatin ni rizal ay nararapat tumbasan ng kaparusahan. Ngunit ito ay ayon lamang sa pananaw ng mga prayle at “ibang” Espanyol (ang “ibang” Espanyol ay tumutukoy sa mga Kastilang hindi umayon sa mga Gawain ni Rizal). Sapagkat para sa  ating mga Pilipino, ang ginawang pagpapamulat Ni Rizal sa lahat, na ang bayan ay may kanser, ay isang tunay na katapangan at kadakilaan. Dahil sa ginawang ito ni Rizal, hindi lamang tayong mga Pilipino ang nakalam ng sakit kungdi pati na rin ang mga dayuhan na napamahaginan ni Rizal ng kopya ng Noli Me Tangere at El Filibusterismo.

          Ngunit, katulad nga ng nasaad sa unang bahagi ng suring ito, si Rizal ay sadyang isang matuwid na tao. Bagaman hindi niya nagustuhan ang mga kataga ni Fr. Pastells sa liham nito kay Fr. Obach at Fr. Sanchez, masugid pa rin niya itong tinanggap na animo’y isang regalo. Batid nating si Rizal ay nag-aral sa paaralan ng mga Hesuwita, at si Pastells ay isang Hesuwita. Kaya’t kahit na mabigat at masama ang dating ng mga patungkol ni Pastells kay rizal, tinanggap niya ito bilang isang pagmamalasakit ng isang dating kaibigan at legal counselor sa Ateneo. Nabanggit naming na maaaring naging legal counselor ni Rizal si Pastells sa Ateneo sapagkat sa takbo ng mga salitain ni rizal sa kanyang mga sulat kay Pastells, handa siyang makinig sa mga payo ng huli. Layon lamang, ito ay hindi susundin ni Rizal.

          Bagama’t nabanggit ni Pastells kay Rizal na ang pagmamatigas ng huli ay walang patutunguhan at kabuluhan (na sa liham nga ay nabanggit na “nonsense”), ito ay hindi nakapagpahina sa kalooban ni Rizal upang patuloy na mabuhay at lumaban sa mga katiwalian dito sa Pilipinas. Lubos ang paninindigan ni Rizal sa kanyang pansariling pananaw at paghatol sa mga nangyayari sa kanyang buhay sapagkat para sa kanya, siya ay ginagabayan ng tunay na Diyos na walang kinikilingan. Kaya’t kahit na batid nating matindi ang pagtuligsa niya sa simbahang Katoliko dito sa Pilipinas, kinikilala pa rin niya ng higit ang siyang tunay na lumikha ng lahat. Kung ating susuriin sa pagkakataong ito, maaaring ang karakter ni Rizal sa nobelang Noli Me Tangere ay hindi si Crisostomo Ibarra, na siyang pinaniniwalaan ng karamihan bilang katauhan ni Rizal sa kuwento. Ang pinakamaari ay si Elias. Pansinin nating maigi. Sa pag-uusap nina Ibarra at Elias sa kabanatang “Malayang Pag-iisip”, binanggit rito ni Elias na siya ay hindi naniniwala sa mga himala, pagkakataon at aksidente sapagkat ito raw ay paglabag sa sariling batas ng Lumikha. At iyon daw ay hindi gagawin ng Lumikha. At gayundin, nabanggit niya na siya ay naniniwala lamang sa iisang Diyos at hindi sa diyos na nilikha ng mga tao. Hindi ba’t sa karakter na ito, masasalamin din natin ang saloobin ni Rizal na siyang nabanggit niya sa liham kay Pastells. Ngunit ito lamang ay isang paghahambing ng aming grupo. Maaaring hindi pa rin si Elias ang tumatayong katauhan ni Rizal sa nobela.

          Sa liham ding ito, mababatid ng siyang makakabasa, na si Rizal ay hindi nanghihinayang sa kanyang buhay saka-sakaling ito ay maagang mawala (kung saan, gayon nga ang nangyari dahil sa gulang na 35, siya ay nahatulang mabaril). Batid ni Rizal na nakapagsilbi siya ng tapat sa kanyang sariling bayan at sa buong sambayanang Pilipino. Ang kanyang mga sulatin at nilikha ay siyang nagiging gabay ng lahat upang malaman kung anu-ano ang mga naganap sa buhay ng mga Pilipino sa panahong wala pa ang mga dayuhang Kastila, sa panahong nasakop na nila ang Pilipinas at sa panahong nilisan na nila ang ating bayan. Ang mga likha na ito ni Rizal ang siyang nagbubuklod sa ating mga Pilipino upang maipagmalaki natin ang ating sariling lahi. Ang mga ito ay nagsisilbi ring mga natatanging inspirasyon ng lahing Pilipino. Sa mga gawa ni Rizal ay hindi niya nalilimutang magbugay pugay sa sariling lahi at sa lahat ng mga Pilipino. Tunay nga na sa likod ng katapangan ni Rizal upang maisulat ang mga mabibigat na nobela, namamayani pa rin ang katalinuhan at katuwiran upang siyang gamitin niyang gabay sa kanyang pagtatagumpay.

Suri  sa Unang Liham ni Pastells

Buod:

            Sa pagbubukas ng liham, nagpapasalamat si Pastells sa mga nabanggit ni Rizal sa una nitong liham. Ngunit, agaran ay binigyang pansin ni Pastells ang pagiging mabuti at pagtataguyod sa relihiyong Katoliko at sa Espanya. Nabanggit rin dito ni Pastells na kung pagpugay sa Espanya at Katolisismo lamang daw ang isinulat ni Rizal sa Noli, El Fili at Anotasyon sa likha ni Morga, ito raw ay mas magiging kaaya-aya. Ipinakikita rito ang pagiging iba ni Pastells ng pananaw ka Rizal sapagkat si Pastells ay nagsasalita para sa Espanya samantalang si Rizal ay para sa Pilipinas.

          Kung nagkagayon daw, na siyang nakasaad sa ikalawang bahagi, ay di sana’y umani na raw si Rizal ng pagpugay at papuri sa buong  mundo at ang pangalan niya raw ay magiging bukambibig ng lahat. Ipinapakita rito na talagang sarado ang pananaw ni Pastells sa mga ideya ni Rizal. Sinasabi lamang niya na walang naaning pagkilala si Rizal dahil sa pagrebelde nito ngunit sa totoo lamang ay kilalana si Rizal ng maraming tao sa iba’t ibang  bahagi ng mundo.

          Sa ikatlong bahagi, sinisisi ni Pastells ang pagliban ni Rizal sa Pilipinas patungong Europa. Ito raw ang naging dahilan ng tuluyang pagkalason ng isipan ni Rizal. Ito raw ang nagbugso kay Rizal upang isulat ang Noli ant El Fili. Sa bahaging ito, ipinapakita na naman ag pagiging sarado ni Pastells sa mga tunay na dahilan kung bakit isinulat ni Rizal ang Noli at El Fili.

          Sa ikaapat na bahagi, binaggit rito na sinadyang sabihin ni Padre Pastells sa liham nit okay Padre Obach ang mga pananalitang “walang kabuluhan”, “ pansariling paghatol” at “pansariling pagmamahal” na siya naming higit na nakatawag pansin kay Rizal (kung babalikan ang unang liham ni Rizal).

          Sa ikalimang bahagi, sinabi ni Pastells na ang pagmamahal sa sarili ay maling pagtingin sa personal na karangalan. Ito raw ang nagtutulak sa kahangalan ni Rizal.

          Sa ikaanim na bahagi, ipinapamulat ni Pastells na ang pansariling paghatol sa mga bagay at pansariling pagmamahal ang sumisira kay Rizal.

          Sa ikapito at ikawalong bahagi, ikinumpara ni Pastells ang katotohonan sa proseso ng “polarization”.

          Sa ikasiyam na bahagi, ipinaliliwanag ni Pastells na ang katotohonan at mabuting pananampalataya raw ay katulad ng isang “incident beam” na napo-polarized sa pamamagitan ng ating mga puso at isipan. Depende raw ito kung alin ang mas higit na napapabuti o naeenhance ng puso’t isipan, ang kabutihan o kasamaan. Iba raw nag nagiging anggulo ng repleksyon kay Rizal kayasiya ay nalilihis ng landas.

          Sa ikasampu at ikalabing-isang bahagi, ipinaliliwanag dito ni Pastells ang ugnayan ng dunong at ng mga “senses” ng isang tao. Sa bahaging ito, mababatid pa rin a pagiging sarado ni Pastells sa mga ideya ni Rizal at dito ay lalo niya pang binigyang katwiran ang kabutihang idudulot daw ng pakikinig sa pananaw o hatol ng iba. Ang pagkakaroon ni Rizal ng pansariling hatol sa mga bagay ay itinuturing ni Pastells na isang kabaluktutan.

          Sa ikalabing-dalawa at ikalabing-tatlong bahagi, inihayag ni Pastells kay Rizal na hindi lamang sarili ang dapat na maging batayan ng pananaw at paghatol. Binanggit niya na mayroong dalawang higit na mas nakababatid ng lahat bukod sa sarili. Ang una raw ay and “natural” o ang mga apostoles, o sa kanilang kapanahunan, ang mga order ng kaparian. Ito raw ang mga malalapit sa Panginoon kaya’t alam daw ng mga ito ang higit na tama. Ang ikalawa naman daw ay ang “supernatural” o si Hesu-Kristo. Si Hesus daw na sugo ng Ama ang higit na nakaalam ng lahat at siya ang mas nakahahatol ng matuwid para sa lahat ng nilalang. Dito, gustong iparating ni Pastells na ang Panginoon ay bukas sa mga mapagkumbaba at mapagkait naman sa mga mapagmataas.          

Sa ikalabing-apat na bahagi, sinasabi rito na ang pagpapakumbaba sa Panginoon ay siyang nararapat. Sinabi rin Pastells na sapagkat ang tao’y mahina at sa Diyos umaasa, nararapat lamang daw na yumukod ang mga ito sa kanya. Sa bahaging ito ng liham, parang lalo’t higit na ipinalalabas ni Pastells na si Rizal ay tuluyang nakalimot sa Panginoon na sa kabilang banda ay isang pagkakamali. Sapagkat kung ating susuriing maigi ang unang liham ni Rizal, ipinahihiwatig rito na naniniwala siya sa iisang Diyos na walang kinikilingan.

Sa pagpapatuloy ni Pastells sa ikalabing-lima hanggang sa ikalabing-pitong bahagi, ang pananampalataya raw ay mas nakahihigit kaysa kateiran. Kung nagkaroon man dawn g di pagkakasundo at kaibahan sa pananaw sa pananampalataya, ito raw ay sa kadahilanang hindi naipaliwang ng maigi ang tunay na makapagpapatibay sa pananampalatay ng isang tao.

Ngunit sa ikalabing-walong bahagi, inihayag ni Pastells na ang pananampalataya na walang kawanggawa ay bale wala. Parang ipinahahayag rito ni Patells na si Rizal ay hindi nag-iisip para sa kapakanan ng kanyang kapwa.

Sa ikalabing-siyam na bahagi, ikinasiya ni Pastells ang pagiging madasalin ni Rizal habaing nasa Dapitan. Ito raw ay hudyat o senyales na si Rizal ay umaasa at ang pag-asang ito ay sa Diyos niya kinukuha. Sinabi rin ni Pastells na kung sino man ang madalas na lumapit at makipag-usap sa Panginoon, ito raw ay binibiyayaan sa araw ng paghuhukom.

Sa ikadalawampung bahagi, isinasaad ang higit na pagnanasa ni Pastells na magbalik-loob si Rizal. Inalayan niya ito ng aklat na makakatulong daw upang lalong maliwanagan si Rizal. Sa bahaging ito at sa sususnod pa, ipinamalas talaga na si Pastells ay malapit kay Rizal sapagkat bilang kaibigan, umaasa siyang maliliwanagan ito ayon sa mga pananaw ni Pastells.

Mula sa ikadalawampu’t dalawa hanggang huling bahagi, isinaad ditto na ang linya ni Rizal sa kanyang sulat kay Pastells na tumutukoy sa pagiging repormista at separatista ng una ay bibigyan daw ni Pastells ng pansin ngunit sa susunod na liham na lamang daw dahil ito raw ay isang mahabang usapin. Mula rito ay nagpaalam si Pastells sa kanyang liham kay Rizal.

Suri:

          Kung ang isang tao ay tunay na mamamayan ng kanyang bayan, ang pagtatanggol at pagtataguyod sa mga kultura, layunin at pamumuhay nito ay mananaig  sa kanyang puso. At kung ikaw ay tunay na nagmamahal sa iyong sinumpaang bokasyon, handa kang itaguyod ang mga layunin at prinsipiyo nito. Kaya’t kung ating susuriin, hindi natin masisisi si Pastells kung ipagpilitan niya na tama ang kanyang mga opinyon. Ito ay sa kadahilanang isa siyang pari. At bilang isang pari, nararapat lamang na ang mga turo ng kanyang order ay kanyang sundin at ipamahagi.

          Ngunit kahit na parehong matuwid na tao sina Rizal at Pastells, malaki ang hindi nila pagkakatulad. Napansin naming mahusay silang pareho sa pagpapaliwanag at pangangatuwiran ngunit, si Pastells ay sarado sa lahat ng ideya ni Rizal samantalang si Rizal naman ay bukas sa mga posiblidad at pagpapaliwanag. Si Pastells ay mas makitid ang utak kaysa kay Rizal. Nararapat lamang na ang pagmamahal sa Diyos ay igiit ni ni Pastells. Subalit alam na ni Rizal ang tungkol dito. Sa kanyang unang liham nga ay nabanggit niya na siya ay naniniwala sa Diyos na siyang namumuno sa lahat ng nilalang at hindi sa diyos na nilikha ng mga tao. Si Pastells, dahil alam niyang siay ay pari at bilang nakakatanda na rin, ay masyadong hinahamak ang mga katuwiran ni Rizal. Isinasaisantabi niya ang mga paliwanag nito. Halimbawa na lamang ay ang pangangaral niya na sana ay gumawa na lamang mga sulating ikagagalak at ikapupuri ng Espanya. Ngunit ito ay isang kahangalan! Kahangalan ng isang pari n asana ay nagiging matuwid ngunit lumalabas na baluktotdahil sa hindi niya pagtanggap sa mga tunay na kaganapan sa simbahang Katoliko dito sa Pilipinas.

          Natural! Hindi tanga si Rizal para bigyang-papuri ang mga Espanyol, higit sa lahat ang mga prayle, dito sa Pilipinas. Batid ni Rizal ang kasamaan ng mga prayle bilang mga alagad “kuno” ng Diyos. Sa ganitong paraan pa lamang ay makikita na natin ang higit na matuwid  sa dalawa. Si Rizal na hindi taga-simbahan ay nagnais na imulat ang kanyang mga kababayan at iba pa, tungkol sa mga tunay na gawi ng mga pari dito sa Pilipnas. Samantalang si Pastells, na siyang tunay na alagad ng Diyos, ay patuloy na nagiging bulag nagpapatay-malisya sa mga nagaganap sa loob ng simbahan.

          Si Pastells ay maraming nabanggit sa unang liham niya kay Rizal bilang pagpapaliwanag sa pagkakalihis “daw” ng landas ng huli. At kung atin itong susuriin, ang mga paliwanag ni Pastells ay makikita nating batid na ni Rizal sapagkat isa itong henyo. Sa aming pagsusuri, kaya ganito ang takbo ng liham ni Pastells ay sa kadahilanang gusto niyang ilihis ang mga katuwiran ni Rizal at palabasing mali ang mga ito. Gusto niyang pagtakpan ang mga pari. Ito ay mabuti para sa kanyang mga kasamahan ngunit masama para sa katarungan. Ngunit katulad ng nabanggit kanina, hindi natin masisisi si Pastells. Ginagampanan lamang niya ang kanyang mga tungkulin bilang isang pari at ito ay ang ibalik ang loob ni Rizal sa simbahang Katoliko. Hindi natin maaaring sabihin na ang gusto niya talaga ay magbalik-loob si Rizal sa Diyos sapagkat batid nating lahat, at ni Pastells, na si Rizal ay hindi nakalilimot sa tunay na Diyos na siyang lumikha ng lahat.

                                  Second letter of Father Pastell’s letter to Rizal:

Manila, October 12, 1982

          Nasasaad sa unang bahagi ng liham ni Padre Pastell’s ang pagpuna kung bakit hindi niya ginamit ang kanyang mga talento para sa mga mas magandang bagay. Dagdag pa niya ang posibleng magandang kinahinatnan nito para kay Rizal: isang matayog na kasikatan at makilala ng buong mundo.

          Sinasabi niyang si Rizal ay humiwalay sa relihiyong Katoliko at Spanish nationality; at ito ay dulot ng pag-inject ng kanilang mga ‘kaaway’ ng mga reformist at separatist doctrines pati na rin ng sectarianism. “That is no other than that the Protestant took possession of you, and then a little later, the Francmasons.” Dagdag pa niya na ang mga akdang Noli Me Tangere at El Filibusterismo ang mga nagdulot sa kanya ng misfortune’. “In what a bad situation you have placed yourself! Believe me, lean with sincerity upon better trees in order the ampler shades may protect you in the future. The heretical foreigners sowed in your soul those evil winds, and from them you are now reaping tempests.” Kung titignan, mukhang sinesermonan ni Padre Pastells si Rizal at sarkastiko rin niyang sinasabi na kung may magagawa lamang siya para maalis ang mga impluwensiya ng kanilang mga ‘kaaway.’

          “I intended by means of a simple indication, to exhort you to stop your stubbornness in desiring to emancipate the Filipinos from the light yoke of the Catholic religion and the Spanish nation, by maintaining and propagating among your countrymen the spurious doctrines of reformism and separation which could have been prompted only by your bruised self-love that led astray your own judgment.” Malinaw na sinasabi ni Padre Pastells na kailangan nang itigil ni Rizal ang pagtutuligsa sa relihiyong Katoliko at sa Espanya. Dagdag pa niya rito na kahit na sabihin na nating may mabuting hangarin si Rizal sa pagpapalabas ng mga ganitong panunuligsa ay isa pa ring malaking kalokohan. Sinabi rin ni Padre Pastells ang proverb na “nemo judex in cause propria” – Nobody is a judge in his own case. Sinasaad niya rito na hindi niya dapat hinahayaan ang kanyang sarili na pamunuan ng kanyang mga sariling ‘judgment’ at ‘self-love’ dahil ang mga ito ay nabahiran na nga mga maling prinsipyo.

          Bilang pagsuporta sa kanyang mungkahi, nagbanggit siya ng mga bagay na may kinalaman ang science. Isa na rito ang polarization. Truth is to mind as light is to polarization. Sinasabi niya na depende sa angulo ng pagsuri sa mga bagay bagay ay maaring mabigyang diin or ma-intensify ang mga maling paniniwala.

          Therefore, no matter how wise a man be, he cannot be so wise as not to need the help of another’s knowledge... From all of this I conclude that regarding truth we might ought to abide and in fact we do abide most of the time, not with our personal criterion or judgment, but with the criterion or judgment of others. Wika ni Pastells na malaki ang nagiging impluwensiya ng mga taong nakapaligid sa atin sa pagbuo ng ating mga ‘judgments’. Sinagot rin ni Padre Pastells ang paggamit ni Rizal ng mga lamps bilang analogy sa mind/judgment. Sinabi niya na kailangan pa natin ng isa pang lamp, isang supernatural lamp na tila isang ‘light-house’ para sa ating madilim na buhay. “Clearer and still brighter than that of the prophets is the lamp with which Jesus Christ enlightens us.” Ito ang isang ‘lamp’ na kailangan ng tao bukod sa kanyang sariling pag-iisip. Ito ay sumisimbolo sa paniniwala at pananalig sa Diyos. Ayon kay Pastells, kailangang ibigay sa Diyos ang buong pagiisip at kaluluwa upang magsilbing daan para makamit ang ‘salvation/sanctifcation’; at sa paniniwalang totoo lahat nang sabihin ni Jesus Christ hindi lang dahil ito ay mapapatunayan sa pamamagitan ng rason ngunit dahil kailanman ay hindi magagawang linlangin ng Diyos ang sangkatauhan. Dinagdag niya pa ang pagkakaroon ng mga himala bilang pagpapatunay sa katotohanan ng mga salita ng Diyos. The material object of faith is composed of all the truths revealed by God, and its forml objct is the authority of the very God who reveals, and by virtue of his infinite wisdom and goodness, can neither deceive nor be deceived. Sinabi rin ni Pastells na para sa batang natutunan ang mga ‘dogmas of faith’ ay kailanman hindi tatanggap ng mga ideyolohiyang taliwas sa kaniyang mga paniniwala.

          …that there is no act of men on earth that is really deserving of eternal life except that act which is dressed with the habit of a live faith and which is called by another name as habitual charity. Faith without charity is dead, and faith and hope in God without said charity will not obtain for you eternal life, for the attainment of which we have been created. Consequently, this is the will of God, our own sanctification and as a result of perseverance, in it  life eternal.

          Pinuna rin ni Pastells ang pagsabi ni Rizal na siya rin ay nagdarasal kung minsan ngunit  wala siyang anumang kahilingan. At dahil si Rizal ay nagdarasal ay siya ay naniniwala sa Diyos. Sinabi niyang kailangang magdasal si Rizal para sa ‘supernatural gift of faith, hope, and charity, and of finap perseverance in these virtues” para nang sa gayon ay matanggap siya ng Diyos.” Parang dinidiktahan ni Padre Pastells si Rizal na kailangan niyang sundin talaga ang kanyang mga sinabi ukol sa paniniwala sa Diyos at nang siya ay tumanggap ng ‘eternal salvation’.

          Nilakipan rin ni Padre Pastells angliham ng isang babasahin “Contemptus Mundi” upang siyang basahin ni Rizal sa tuwing siya ay naguguluhan o may pagaalinlangan. “Guide yourself with the light of this lamp; feed yourself with the sap f its doctrine an run fast, with the help of this locomotor, to the place of eternal peace and happiness which I ask God for you”. Dinagdag pa niya na dito niya matatagpuan ang tunay na kapayapaan. Nais pa sanang sagutin ni Pastells ang ilang pang mga bagay n nakasulat sa liham ni Rizal ngunit hindi na niya ninais pang pahabain ito. Bagamat sarkastiko ang dating ng kanyang liham ay nasabi pa niyang siya ay may sinseridad at nagmamahal kay Rizal. Malinaw na may pagtatalong nagaganap sa dalawa at mukhang ni isa sa kanila ay papayag na tanggapin ang anumang mungkahi ng isa na taliwas sa kaniyang paniniwala.

                         Ang Ikalawang Sulat ni Rizal kay Pastells

Dapitan, Nobyembre 11, 1892

          “I know there are kinder trees providing kinder shades, but in the midst of the darkness that reigns over my fatherland, I search not for the shade but for the light.”----Rizal [ Bonoan: Rizal Pastells Correspondence]

          Isa ito sa mga parte ng liham ni Rizal kay Padre Pastells na nakatatawag pansin. Sa iisang talatang ito namalas mo na ang mga katangian ni Rizal- makabayan, mapagmahal sa bayan, intelihente at optimistic.

          Sa kabuuan ng ikalawang sulat ni Rizal  kay P. Pastells mamamalas mo kung ano ang nasasaloob ni Rizal sa mga usapin tulad ng relihiyon, paniniwala sa Diyos, pagiging tanyag atbp.

          Sa unang bahagi ng liham binigyang linaw niya kay Padre Pastells ang isyu ng pagiging tanyag at makapangyarihan. Ayon kay Rizal: “ It is possible that there are cause worthier than that which I have embraced but my caused is a worthy one and that’senough for me.” --- [Bonoan, 2^nd Letter of Rizal, p 137]

          Ito ay nasabi ni Rizal bilang pagtugon sa unang sulat ni Pastells na nagsabing: “ What a pity that such an outstanding young man had not lavished his talents on the defense of worthier cause” [Bonoan, 1^st Letter of Pastells]

          Pinabulaanan ni Rizal na ang kanyang mga nagawa at prinsipyo ay para lamang sa  wala. Inihalintulad niya ang kanyang sarili sa isang puno ng kawayan o bamboo na bagamat mahina kumpara sa molave ay may nagagawa rin  naman. Ayon sa sulat:” Bamboo wood growing as it does on our soil is intended to support nipa huts not the massive structures of European buildings.”

          Naipakita niya ang kanyang paniniwala sa Diyos ng banggitin niya na ang Lumikha ay may dahilan ng pagkakalalang sa bawat isa. At ang dahilan ng pagkabuhay niya sa mundo ay hindi upang magpamalas ng kakaibang lakas tulad ng molave subalit ang tulungan ang mga mamamayang Filipino.

          Kababang loob naman ang nakikita ko kay Rizal ng banggitin niya: “ I do not aspire for eternal fame and renown; I do not aspire to equal those whose station, talents and circumstances might well be and in fact are different from mine. My only desire is to do what s possible, what lies in my hands, what is necessary.” [Bonoan- Second Letter of Rizal p 138]

          Bilang tao ( at ang tao ay may kahinaan) batid ni Rizal na malakas ang temptasyon upang magkaroon ng katanyagan, kapangyarihan at pag-usad subalit mas nanaig sa kanya ang pagmamahal sa bayan. Ang pagmamahal sa mga Pilipinong naapi at inaalipusta ng kastila. Kung kaya naman ang kaunting kaliwanagang nakita niya ay naisniyang ibahagi sa kanyang mga kababayan.

          Pinabulaanan niya ang winika ni Pastells sa sulat na ang mga katha niya ay bunga lamang ng galit at paghihinanakit na dinala niya ng umalis siya sa Pilipinas.

          Ayon kay Rizal: “ If on various occasion they had treated me with marked injustice, if they had ill treated me  against all reason, if my just complaints have been ignored, I was still very young then and I forgave more readily than now”--- [Bonoan- Second Letter of Rizal p 138]

          Tumukoy marahil ang mga salitang ito sa mga pagdurusang naranasan ni Rizal sa ilalim ng mga Kastila.

          Idinagdag pa niya na ang laman ng Noli at El Fili ay hindi kathang isip lamang bagkus ito ay hango sa totoong mga pangyayari. Bilang patunay binanggit niya na “ I can really say I am watching, and at the same time taking part in the performance of my own work.”

          Nabanggit din sa sulat ang mga likha niya na El Fili at Noli. Binigyang katwiran ni Rizal ang nabanggit ni P. Pastells na nakaimpluwensiya sa kanya ang mga Germans, at ito ang lumason sa kanyang isipan.

          Ayon sa kanya: “ To suppose that the Germans inspired my work is to be ignorant of the German people, their character and pursuits.”

          Ikinatwiran ni Rizal na ang Noli ay ginawa ng kalahati sa Madrid, ¼ sa Paris at Germany. Idinagdag niya na walang ni isang German ang nakaaalam ng kanyang paglikha sa Noli, hindi ito alam ni Blumentritt, Jagor, Virchow, at Schulzer [Bonoan, 2^nd Letter of Pastells p140]

          Hindi naman itinaggi ni Rizal na maaring nakaapekto ang kapaligiran sa Germany. Napuri niya ang mga ito ng banggitin niya na sila ay malaya, matiyaga at “ masters of their own destiny”.

          Hindi rin naman nawala ang diskusyon ukol sa relihiyon. Una na nating banggitin ang pagbintang na si Rizal ay isang Protestante.

          Sa isyung ito ay natatawa lamang si Rizal. Ipinagmalaki niya ang naging pakikipagusap niya sa isang pastor na Protestant kung saan marami raw siyang natutunan. Isa rito ay ang paggalang sa mga may ibang relihiyon.

          Nagpakita naman ng kakaibang katapangan si Rizal ng wikain niya na ang pagdurusang nararanasan niya tulad ng pagkalayo sa pamilya, pagkawasak ng kanyang kinabukasan at pagkahiwalay sa lipunan ay totoong mahirap subalit hindi raw ito kayang ikumpara sa pagdurusa ng kanyang mga kababayan.

          Mahalaga ring isama ang winika ni Rizal na: “ Let the anguish be welcome, if it is destined to bring about the good, the advancement of my fatherland, and to wake up Mother Spain to come to the aid of 8 million subjects that entrust their future into her hands.” [Bonoan. 2^nd Letter. P 142]

          Sa pagkakaiba ng paniniwalang panrelihiyon nabanggit niya ang halimbawa ng mga mag-aaral ng sining na nakapaligid sa isang estatwa na kanilang ipipinta. Ang mga ito raw ay nahahti sa tatlong uri.

1.) Ang mga nagpinta ng estatwa bilang parehong anyo nito. Ito raw ang mga orihinal sa nag-iisip o ang tagapagtatag ng “school of thought”.

2.) Ang mga malayo sa estatwa na nasasapat na sa sketch – tinawag niya itong “followers and supporters of idea”

3.) Ang mga takot magpinta na nasapat na sa larawan o “litograph” ay tinawag niyang “passive” followers o ang mga naniniwala sa kahit ano sapagkat sila ay hindi nag-iisip.

          Upang maintindihan ang kanilang nagawa, kailangan mong ilagay ang iyong mga mata sa eksaktong lokasyon kung saan ito naipinta at ito raw ay mahirap gawin sa larangan ng moralidad sapagkat ito ay komplikado at misteryoso.

          Sa isyu naman ng pagiging separatist ni Rizal, nilinaw niya na totoong ang nais niya ay ang kapakanan ng kanyang kapwa Filipino subalit maling tawagin siyang isang separatista dahil dito.

          Nagtapos ang sulatin sa isang tila masayang paglalahad sa mga nagaganap sa Dapitan tulad ng pagkahilig ni Rizal sa pagtatanim ng cacao at kape at ang naganap na pagdiriwang.

          Nais kong tapusin ang suri sa pagsisipi sa isang napakagandang aral ni Rizal tungkol sa buhay ng tao sa mundo. Ayon sa kanya: “ In this world there cannot be perfect security and complete peace… A life full of wretchedness, that’s what our life on earth is. Life is very short and the happiest life is full of bitter experience that really it is not worth the trouble to sacrifice one’s conviction for pieces of silver or even silver crosses.” ---Rizal

The Third Letter of Rizal

                                                                   Dapitan, 9 January 1893

          Very Rev. Fr. Pablo Pastells, S.J.

          My dear Reverend Father: I read with great care your precious and profound letter of 8 December. I am deeply thankful for the interest you continue to show in my regard.

v      Makikita natin sa panimula pa lamang ng sulat ni Rizal ang kanyang paggalang at pagmamahal sa pari (gumamit pa siya ng salitang very at dear). Parang sinasabi din dito na mahalaga ang sulat at talagang binasang mabuti ni Rizal dahil naglalaman ito ng mga paksang nagbibigay ng katuwaan kay Rizal.

I have taken stock these days of the content and bases of my

beliefs. I have reviewed the little that remains of my “shipwrecked faith”, to use the words of my dear professor Father Sanchez, or the solid foundation that have survived so many storms. I would like to be as sincere and as exact as possible in defining and explaining my ideas; for I hold you in such high esteem not only for what you are, not only for what you have been to me in the years of my adolescence (the memory of which I always cherish and hold sacred), but also because you are one of the few persons who far from forgetting me in my adversity, have offered a helping hand with so much kindness.

v      Nakikita ko dito ang pagiging matapat at sinsero ni Rizal, imbes na sabihin na lamang nya na matatag pa ang paniniwala nya sa Diyos upang mapasaya si F. Pastells na matalik nyang kaibigan, inamin nya kay Fr. Pastells na ang kanyang paniniwala ay maihahantulad na sa isang nawarak na barko (shipwrecked faith) na syempre ay hindi ikasisiya ng pari sa oras na malaman nya ito. Sa parte ding ito ng sulat ni Rizal ay maaninag natin ang kanyang pagiging sentimental sapagkat inilahad pa talaga nya ang kahalagan ng kanilang pagiging pagkakaibigan at ang kanyang mga alaala. Makikita din natin dito na isa pa sa kanyang magandang ugali ay ang hindi paglimot sa mga taong kanyang minahal, nakasalamuha at tumulong sa kanya sa iba’t-ibang panahon ng kanyang buhay.

Well then, I gladly answer your question, and I shall speak sincerely and

openly so that you may see if everything is lost or whether something remains that can still be of use.

v      Kung ang tinutukoy dito ni Rizal ay ang kanyang paniniwala o faith, masasabi ko na para talagang ipinipilit nya na halos wala ng natira. Para bang sinabi lamang nya baka may natitira pa upang payapain ang kanyang kaibigan. Hindi lamang nya tuwirang masabi dito na wala na ang aking paniniwala, nalagas na.Subalit maari ding hindi matukoy ni Rizal kung ang kanyang mga iniisip ay masasabi nating nagpapatunay pa din ng kanyang paniniwala sa Diyos o hindi na. Nagugulumihanan din siguro si Rizal. Sa parte ding ito ng sulat ay para bang nagungumpisal na si Rizal kay Fr. Pastells.

Through reasoning and by necessity, rather than through faith, do I firmly

believe in the existence of a creative Being. Who is he? I do not know. What human sounds, what accents are we to use in pronouncing the name of this Being whose works overwhelm the imagination? Can anyone give him an adequate  name, when a small creature on this earth with power so fleeting carries two to three names, three to four surnames, and many more titles and designations? We call him Dios but this only comes from Latin deus and ultimately from the Greek Zeus. What kind of being is he? I would attribute to him, to an infinite degree, all the beautiful and holy qualities my mind can think of, but the fear of my ignorance constrains me. Someone has said that everyone conjures up his own God in his own image and likeness. And if my memory serves me right, it was Anacreon who said that if a bull could form an image of God , it would imagine him with horns and mooing in a superlative degree. Even so I venture to think of him as infinitely wise, mighty, good (my idea of the infinite is imperfect and confused), when I behold the wonders of his works, the order that reigns over the universe, the magnificence and expanse of creation, and the goodness that shines in all. The lucubration’s of this poor worm that I am, the humblest being on this tiny ball of earth, however crazy they may be, can never really harm his ineffable Majesty. The thought of him humbles me and sends my mind reeling; and whenever my reason rises to reach this Being, it falls back stunned, puzzled, and crushed. Fear overcomes me and I rather remain silent than be Anacreon’s bull.

v      Kahanga-hanga talaga si Rizal sa parte na ito ng kanyang sulat. Lumabas ang kanyang pagka iskolar.ipinapakita dito nna hindi lamang basta basta naniniwala si Rizal sa mga sinsabi sa kanya, ito ay kanyang pinag-aaralan munang mabuti. Alam nya ang kanyang history (deus-Zeus) at talagang nagbanggit pa ng isang tao (Anacreon) upang segundahan ang kanyang paniniwala o sinasabi. Kahit na mali ang kanyang nabanggit na tao (Xenophanes daw ang totoong nagsabi ng tungkol sa mga oxens etc..) hindi pa din naalis ang aking paghanga sa kanya sapagkat sinulat naman nya na hindi din sya masyadong sigurado sa pangalan (if my memory serves me right) para sa akin hindi na masyadong mahalaga kung sino ang nagsabi basta alam mo kung ano ang kahulugan ng kanyang sinabi-at alam iyon ni Rizal. At ako ay natutuwa pa nga dito sapagkat ipinakita lamang na tao lang talaga si Rizal, may mga hindi sinasadyand kamalian din.

v      Sinabi din dito ni Rizal na through reasoning and by necessity rather tha faith kaya sya naniniwala sa existence ng isang creative Being. Dito sinabi talaga ni Rizal na naniniwala sya sa isang makapangyarihang nilalang na lumikha sa lahat subalit hindi sya naniniwala na dapat Diyos lang ang tawag sa nilalang na iyon at ang itsura niyon ay subjective. May kanya-kanya tayong paniniwala sa itsura ng nilalang na iyon. Naniniwala sya na ang ayos ng universe ay dahil sa Being na iyon at ang mga bagay-bagya sa paligid ay biyaya nya.

v      Sinabi din nya dito na inifinitely wise, mighty and good ang nilalang na iyon subalit ang kanyang ideya ng infinite ay imperfect at confused. Parang nagkasalungat ang kanyang diskripsyon, para bang sinasabi din nya na may imperfections din ang nilalang na iyon. Bakit kaya nya nasabi iyon? Para sa akin, inamin din nya dito na may mga pagkakataong sinusubok nya ang sarili nyang paniniwala, para bang nagdodoubt sya subalit lagi syang nasasawi.

Permeated by this vague but irresistible sentiment in face of the

inconceivable, the superhuman, the infinite, I leave its study to brighter intelligences and hold in abeyance what the religions have to say. Unable to pass judgment on what surpasses my powers, I settle for studying God in his creatures like myself and in the voice of my conscience, which only can have come from him. I strive to read and find his will in all that surrounds me and in the mysterious sentiment speaking from within me, which I strive to purify above all else. The various religions claim to have God’s will condensed and written in books and dogmas; but apart from the many contradictions, conflicting interpretations of words, and many obscure and untenable points I find in them, my conscience, my reason cannot admit that he who like a wise father had provided his creatures with everything necessary for eternal life, proceed to bury what was necessary for eternal life in the obscurities of a language unknown to the rest of the world and hide it behind metaphors and deeds that go against the very laws of nature. Is it possible that he who makes the sun rise for all and the air to blow everywhere to give life, he who has endowed everyone with intelligence and reason for life here on earth, has also hidden from us what is most necessary for our eternal life? What shall we say of a father who heaps candies and toys on his children, but gives food only to one of them, educates and rears him alone? And what if it so happens that this chosen one refuses to eat while the others die looking for food?

          But I do not mean by this that I completely disregard what the sacred books, religious precepts, and religious dogmas have to say. On the contrary, these books are, in the final analysis, the insights of men and whole generations put down in writing, the knowledge of the past on which the future is built. Most of these religious precepts are condensations or formulations of the precepts of the natural law; such as they are for me God’s word. When there arises a conflict among them, I decide in favor of that which is most in conformity with nature’s law; because for me nature is the only divine book of unquestionable legitimacy, the sole manifestation of the creator that we have here in this life-clear, perennial, living, powerful , capable of overcoming our blunders and errors, incorruptible, one that cannot play false in spite of human caprice, with its laws constant and unchangeable in all places and for all times. Your Reverence will object that the page we possess from this book is of little value, and that while we can achieve perfect knowledge of our planet, however we only have an imperfect knowledge of the sculptor from a small statue or sketch. I agree, but ex angue leonem ( we know the lion by its claws) and at least the path we pursue is a sure one and universally apt for uniting all inhabitants of the earth into one single religion. And who knows but that the weak mind of a man might well explode like Sirius and Aldebaran if we propose to it too great an object?

v      Para kay Rizal may pagka-imperfect yung mga libro ukol sa diyos at mga religious precepts at medyo hindi masyadong kapaki-pakinabang sapagkat nakikitaan nya ito ng mga contradictions at mga obscure points kung kaya sa mga pagkakataong nagtatalo-talo ang ideya ng mga ito, ang kanyang sinusunod ay ang batas ng kalikasan sapagkat ayon sa kanya ito ang pinaka-buhay na patunay na may isang nilalang na lumikha ng lahat. Parang hindi na ito ang batang Rizal, ang nagsasalitang ito ay isa ng matanda at naliwanagang Rizal. Kung dati ay alam na alam nya ang bibilya at laging nagbabasa nito, ngayon ay medyo kinukwestyon na nya ito. Nagkaroon na ng pagbabago sa kanyang pananaw at hindi lang basta-basta pagbabago subalit malaking pagbabago na medyo nagpabuway sa kanyang faith sa dakilang nilalang.

v      We know the lion by its claws- sapagkat hindi nga tayo maka-achieve ng perfect knowledge about sa ating lumikha samantalang nakak-achieve tayo ng perfect knowledge tungkol sa ating planeta, sinsabi dito ni Rizal na ang claws ay sapat ng patunay na may lion. Parang sapat ng patunay ang mga bagay sa paligid at mga nilikha upang maniwala tayo na may lumikha sa kanila na dakilang nilalang.

          Therefore in the light of the knowledge of the past and present, I weigh things, try to determine their causes and the finality of their activity, and strive to follow the direction they take. I see in everyone an inborn desire to know; I see the world outside full of colors, qualities and incentives that nourish this desire; I see misery as the chastisement of ignorance, well-being as the prize of knowledge. And I come to the conclusion from my humble reasoning that the Creator desires man to perfect himself by growing in knowledge. Reflecting from the mysterious sentiment of sympathy, its dynamism and transformations, I become aware of the impulse that commands us to love one another, and I take as God’s word and religious commands that everyone must love the neighbor as himself. Seeing how freedom when overrated destroys and ruins the principles of life in a living which can subsist by itself, seeing the daily lesson in all creation of how weak creatures-from nestling birds to young lions in the den-are given support and protection, but as soon as they can get on by themselves, freedom and room for action; I find justification for the precepts of charity and respect for the rights of others. At first glance, after a superficial examination, we get the impression that the law of struggle holds sway and it is might that wins the day. But after careful study, when we contemplate the skeletons of gigantic monsters now gone from the face of the earth, when we read in history the epitaphs of great of mighty empires which lived off the life and freedom of humanity, when we see how the cat lives on as the tiger disappears, how shopkeepers increase in numbers as conquistadors vanish; we become better aware of the principles of peace, the triumph of the mind and the law of universal harmony- harmony which follows the world in its rapid course, demanding life for all and freedom for all. Those who consume more than they produce incur the hatred of the world, and victory belongs only to the one who seeks the perfection of others as well as his own.

v      Para kay Rizal, love, pece, freedom, harmony ay mga values na dapat nating I-possess upang maka-survive sa mundo.

v      “The victory belongs to the one who seeks the perfection of others as well as his own”- naniniwala sya na hindi lang dapat sarili ang pinapaunlad kundi pati ang iyong mga kaibigan at iba pang tao sa iyong paligid. Para bang pinparinggan nya dito ang mga espanol na masyado kung makapanlait sa mga pilipino at ayaw nilang umunlad at matuto ang mga Pilipino dahil sa pansarili nilang interes- “those who consume more than they produce incur the hatred of the world”

          These are the fundamental principles of my religious ideas. I admit they do not constitute a complete system, because in spite of all the studies we have done, we are still in the slow process of reading form this grand book. But these principles have the advantage of being open to all, of constituting legitimate divine revelation, and of being able to unite one day all consciences, without resorting to quarrels, anathemas and bloodshed. There are no anathemas and prohibitions but a free forum for discussion; no miracles as proofs but facts and experienced give their verdict. There is no fear or apocryphal accounts or forged manuscripts: death is the fate of everything that does not conform to nature.

v      Bumuo talaga si Rizal ng kanyang sariling sistema ng paniniwala o mga principles na base sa mga totoong pangyayari at hindi haka-haka lamang, at kahanga-hanga iyon para sa akin, subalit medyo naguguluhan lang ako sa kanyang mga punto. At parang sinasabi ni Rizal na open sa lahat ang kanyang mga principles kung kaya masasabi kong hindi sya madamot o dogmatic na tao, gusto niyang makita ng iba ang principles nya at siguro ay bigyan ng kristisismo o pagpansin na naayon.

v      Death is the fate of everything that does not conform to nature- gaya ng paniniwala ni Darwin ( survival of the fittest) kailangan mong makiayon o maka- adapt sa nature in order to survive. Medyo may pagka-scientific si Rizal sa parting ito, para bang pinaghalo ang religion at science na alam nating lagging nagtatalo.

          Regarding the immortality of the soul and life eternal, how can I believe in the death of my consciousness, when everything around me tells that nothing is lost but things merely change? If the atom cannot be annihilated, is it possible for my consciousness, which rules the atom to be annihilated? To deny eternal life, one would have to come back from the other side of eternity, and this return would be itself a confirmation of life eternal.

v      Ihinantulad ni Rizal ang kaluluwa sa mga bagay-bagay sa paligid at totoo nga namang nagbabago lang ang porma ng mga ito at hindi nawawala. Ang galing ng kanyang paghahantulad kahit medyo nakakalito, ang galing ng kanyang punto lalo na yung “ to deny eternal lfe….”. pano mo maidedeny ang isang bagay na hindi mo pa nakita, kailangan mo muna makita subalit pag nakita mo ito magpapatunay lamang na mayroon nga nito. Ipinapakita nya rito ang kanyang paniniwala sa eternal life which in turn ay nagpapakita din ng kanyang paniniwala sa isang creative Being.

          Regarding redemption, I have stronger faith in this matter than many of those who perhaps take me for a heretic. I believe in the redemption by the Word which has been decreed from all eternity. Humanity can fall three or even a thousand times on life’s bitter road, but it will always finds salvation. And the greater the crisis, the greater the victory will be. In the end, humanity will rise again triumphant and glorious, for the work of God cannot perish.

v      Para bang ipinapakita dito na sure na sure si Rizal na may salvation talaga at maibibigay ito sa sangkatauhan sa takdang panahon. Isa pa ito na nagpatunay sa kanyang paniniwala sa isang makapangyarihang nilalang. Sa parting ito ng kanyang sulat, makikita natin na parang nirereconstruct nya yung beliefs nya at isa pang pagpapatunay ng kanyang paniniwala sa existence ng isang lumikha.

          Basically, my religious ideas are perhaps in agreement with yours ( I hope you do not mind the company); but if the road I have taken is a great shock to you, I ask for your pardon in the name of the God who has made beauty to consist in variety within unity. Perhaps it will not be so bad a thing if we differ a little even as we worship the same creator. My ideas may be erroneous, but at least I am convinced and sincere, arising as they do from my humble judgment and my heart. Come the day for offering sacrifice, I shall approach the altar with the products of my own efforts, a faith truly my own, the best I can offer. Other will offer hecatombs they have bought or borrowed, foreign ideas, well studied positions, imposed beliefs-all stereotypes offerings, more precious and worthy than my own. But he to whom these are directed will be the judge. I submit myself to his judgment.

v      Para sa akin parang biro yung sinabi ni Rizal na “I hope you do not mind the company” at ako ay nangiti nung binabasa ko ito. Ipinahiwatig din dito ni Rizal na  ayaw nya ng stereotype, may sarili syang paraan na hindi man mkasingganda ng iba ay nanggaling naman sa puso nya. At para bang kino-console nya yung sarili nya galing naman sa puso nya ang lahat ng kanyang alay sa Diyos.

          Let us put aside the religious question and please accept a small gift which I am sending through the kindness of the Fathers. I have nothing here, there are no stores selling art objects. Nonetheless, I owe you so much I thought I ought to send you a small token, however poorly executed, of my gratitude. It is a small statue of St. Paul in an attitude of prayer. If you wish, you can have someone who knows about ceramics to bake and harden it. This would make me happy, for you would remember me always in your prayers.

v      Tumatanaw ng utang ng loob si Rizal at talagang nagtyagang gumawa ng token bilang pasasalamat sa pari.parang talagang inobliga nya ang sarili nya na dapat ay may maibigay sya sa pari. Syempre ibig sabihin din nito mahalaga talaga ang pari sa kanya sapagkat nag-ukol pa sya ng panahon gumawa ng token para dito. Lumabas din dito ang pagkamalikhain ni rizal at ang kanyang kagalingan sa pag-ukit na natutunan nya noong bata pa sya. Artistic talaga si Rizal at maabilidad.

          Concerning the improvement of health conditions in this town, I think the problem ought to be taken seriously. This year, unfortunately, there is  a lot of work to be done and I doubt if there are enough workers available. It will be necessary to ask a good number of people to work for some months, and spend some amount of money to build a perfect network of canals and drainage facilities, to disinfect some mangroves and raise the ground at some places.  This is not a matter for ten or twenty pintakasi alone, and it will not suffice to dig two or three canals which will fill up after a few rainfalls. This is a matter of the greatest importance; it concerns the health of the people, on which depend their economic as well as moral well-being. We will need brick, lime, labor and money. I am sure you could do something if you tried; but unfortunately Your Reverence is far away and busy with so many things while out here we lack labor and materials. I am willing in every way to do everything I can for the service of the people. Please do tell me what to do.

v      Masyadong pinoproblema ni Rizal ang kalagayan ng kanyang mga kababayan, talagang mayroon syang pakikisimpatya sa mga ito. At parang nagpapaawa pa talaga sya upang matulungan sa kanyang mga binabalak gawin sa lugar. Makikita din natin dito na humihingi ng payo si Rizal, ibig sabihin hindi sya nagmamalaki at inuunahan ang mga awtoridad sa gagawin.

          We are in good health here. Don Ricardo will write Your Reverence and I presume in his letter he will thank you for asking me to convey to him your best regards. The Fathers are well. Father Sanchez has progressed much in his study of the language. We shall meet one day to talk about the formation of the tenses of Tagalog verbs.

v      Ako ay natawa ng mabasa ko ang parte na ito sapagkat nsa tingin dapat at nauna nya itong sinabi bago sya naglitanya ng kanyang naiisip.  At dapat sana ay kinumusta din nya ang pari. Siguro ay talagang atat syang ipaliwanag ang kanyang mga iniisip kaya naihuli na nya ito o kaya naman ay nasa huli din ito ng parte ng sulat ni Fr. Pastells.

          A man from Calamba has come here to look over the farmlands with a view to moving to this place the townspeople of Calamba who have been dispossessed of their homes and properties. He was greatly pleased with the land in Libulad and Duhinod and is now writing Calamba inviting them to come over. These people are hard working, peace loving but cognizant of their rights; I have no doubt but that if they are granted some concessions, they will give life to the district. They ask that for at least three years while they are building their town and starting to cultivate their fields, the be exempted from the requirement of personal service. In effect, in the first few years, they need all their resources, for one massive effort to clear the forest, build their homes, plant, look for their food, and acclimatize themselves to the place.

          It will be a big help also if the authorities in Laguna do not place any obstacle to this emigration. His Excellency the Governor can issue a decree to this effect, as Don Ricardo has already said. If this plan pushes though, I will have no difficulty whatsoever remaining in this district forever.

v      Makikita natin ang pagmamahal ni Rizal at kanyang pakikisimpatya sa kanyang mga kababayan na nawalan ng tirahan sa kanyang bayan Calamba. At talagang parang ipinagmamalaki nya ang mga ito at sinabi na masisipag at mapayapa sila at silang magbibigay buhay sa lugar kung saka-sakali. Medyo ipinagyabang sila ni Rizal sa kanyang kaibigan.  At saka parang gumanap si Rizal na tagapagtaguyod ng kanilang adhikain at kumabaga abogado nila sapagkat sya ang gumagawa ng paraan at nakikipag-negotiate para matupad ang hiling ng kanyang mga kababayan. Syempre makikita din natin dito na kaya gusting-gusto nyang matuloy ang paglipat ng bkanyang mga kababayan ay upang hindi na din sya mahirapang manirahan mag-isa sa Dapitan. Makakasama na nya ang kanyang mga mahal sa buhay kung saka-sakali.

          My best wishes for a happy new year and many happy returns on your feast day. I remain always your devoted and loyal servant. Respectfully yours,

                    Jose Rizal

The Third Letter of Pastells

Manila, 2 February 1893

Sr. D. Jose Rizal

Dapitan

My dearest friend in Christ Don, Jose: I received in due time your much appreciated letter dated 9 January. I thank you for the image of St. Paul that you were kind enough to send me as a gift. It will always remind me that I ought to pray to God for you through such a powerful intercessor. I also thank you for the trust you place in me, however undeserved on my part, to which I shall try to respond with equal candor.

Parang pinapahiwatig dito na sa isang parte ang pagiging malapit ni Pastell kay Rizal. Para ding patunay na sa humungi sa kanya kanya ng payo si Rizal ukol sa kanyang pang-ispiritwal na paniniwala.

Indeed, after so many storms you have been through in life’s tempestuous and troubled sea, the shipwreck of your faith is indeed an accomplished fact. However, not everything is lost, for there still remains in your soul the life raft of hope. Do not let go of it, for it will eventually lead you to the port of salvation. At your mother’s breast, in the company of your family, and at the Ateneo Municipal, you have been nourished with the pure doctrine of the true religion; he who writes these lines can strongly testify to this. Sooner or later you will return to the bosom of your Holy Mother the Catholic Church. “Train up a boy in the way he should go: even when he is old, he will not depart from it [Pr 22:6].”

Ipinapahayag ni Pastell dito kung ano ang interpretasyon niya sa ibinigay na sulat at sa mga nakasulat doon. Makikita din dito ang paghanga niya na despite sa kanyang pinagdaanan ay nanatili siya sa paniniwala sa Diyos, nagpayo din na huwag niyang hahayaan ang sarili na mwalan ng pag-asa sa Diyos. Binanggit niya din kung saan nahubog ang paniniwala ni Rizal sa Maykapal. Sa pagsulat niya sa linyang “pure doctrine of true religion”, sinasabi niyang naniniwala siya na ng simbahang katoliko ang true religion at na ang lahat ng naituro kay Rizal ay pawing katotohanan lamang. Sa huling pangungusap naman makikita ang pagbigay ni Pastell ng katibayan na babalik at babalik din si Rizal sa pagtitiwala at paniniwala sa Katolikong simbahan.

You affirm in the first place that through reason and by necessity rather than through faith you do firmly believe in the existence of a creative Being. This belief is the foundation and the principle of very true and solid philosophical doctrine and the first question – an sit? (does he exist?) – theology asks about God. I see that by God’s mercy we agree on this fundamental principle of natural philosophy. Nor is it incompatible that we know and believe at the same time the one and the same natural truth, that we have knowledge of it through both reason and revelation; just as we can look at distant objects with the naked eye or through a telescope, have direct visual experience of things or see them in photographs, communicate with one another directly or by telephone or by means of a recording; and we get to our destination on foot, on horseback, by carriage, boat, or on a motor vehicle. Natural knowledge and faith, therefore, are two distinct types of knowledge, which can lead us to the same truth by different routes. Who is God? What is his name? When you say he is ineffable, you pronounce his name with respect. God is self-subsistent Being. “God is ens a se (being from itself) – the unchangeable spiritual substance, infinite and subsisting by itself in a most simple act.” The names we use of God are positive, negative, proper, improper, relative, univocal, equivocal, and analogous; but all these are inadequate. The eternal Father, in perfectly comprehending and understanding himself, generates from all eternity the word consubstantial with himself; in this manner the Father is named adequately and it is he alone who gives an adequate name to the word. “The word was with God and the word is God [Jn 1:1].” Solely from the perfect love of the Father and the Son for each other, there proceeds from all eternity the Holy Spirit, who thus is named adequately by the Father and the Son; hence, the spirit must be given equal honor and glory together with the Father and the Son. Father, Son, and the Spirit are three distinct persons possessing but one divinity, essence, substance or nature. Thus in confessing the true and eternal Trinity, we adore the unity of essence, the distinction of persons and equality of majesty. Only the three Persons in the Godhead can give adequate names to themselves.

Sinasagot niya ang pang apat na talata sa pangatlong liham ni Rizal kay Pastell. Makikita din natin na maraming beses niyang binanggit ang salitang “word”, na kung saan pinapaliwanag niya na walang sapat na salitang makakapaglarawan sa Maykapal dahil Siya ang Salita. At dito din niya pinapaliwanag ang trinity.

This is what theology, revelation, and faith have to add to the notion that sound philosophy offers us. Far from being like Anacreon’s bull, dogma casts the light of this utterly transcendental truth on the domain of reason. It would not be presumptuous to say that what I have said fits perfectly well with what you believe, that is, that God is infinitely wise, mightly, good (however confused and imperfect your idea of the infinite may be); a belief you have arrived upon seeing the marvels of his work, the order that reigns in the universe, the overwhelming magnificence and wide expanse of creation, and the goodness that shines in all. I do well understand how the thought of him humbles you and sends your mind reeling; and how everytime your reasom seeks to reach this Being who created planets, suns, worlds, galaxies beyond number, it falls back to the ground, stunned, dazzled and crushed. The same thing happens to me not only at the contemplation of countless worlds, planets, and stars, but likewise in the presence of a single microbe. When I think of the millions of infinitesimal worlds, so near yet invisible to the naked eye; when I think of the millions of constellations, invisible likewise and overwhelming in their distances as well as their magnitudes; when I see that every drop of water, every drop of blood, evry tiny bubble, is a world of itself full of living beings, each with a distinct life of its own; when I consider that God governs all these worlds of infinite number and varying dimensions with the utmost peace and tranquility by the simplest of laws, that the entire material universe is perhaps under the direction of a union of forces created and governed by a unique principle, the sole immovable moving power whose essence is a most simple act, namely, God himself; I cannot but cry with great enthusiasm and without fear of being like Ancreon’s bull: “How wonderful are your works, O Lord of virtues! The heavens tell the glory of God and the firmament proclaims his handiwork! [Ps 19:]. For since the creation of the world his invisible nature, namely, his eternal power and deity, has been clearly perceived in the things that have been made [Rom 1:20].” If I did not do so, it would be an inexcusable mistake; for knowing God, I ought to glorify him as God, if only out of gratitude for the blessings he has given me through his creatures. Nevertheless, by means of nature and creation, we can see only, so to speak, the back of God. When shall we see him “face to face {1Cor 13:12]” as he is? For the moment, philosophy must be satisfied with showing his existence a posteriori. But this should be no excuse for the remaining silent; rather, full of wonder, philosophy should exclaim with great Linnaeus in his System Naturae: “ I saw the eternal, immense, all-knowing omnipotent God, I saw him from the back passing through and I was greatly astonished. I recognize his footsteps in the things he has created. What power there is in all of creation, even in the most infinitesimal of creatures! What wisdom! What consummate perfection!”

Sa parteng ito nagpapahayag ng simpatya si Pastell kay Rizal na pareho sila ng nararmdaman. Kasagutan din ito sa pang apat na talata sa sulat ni Rizal.

Let us take off our shoes, like Moses, before the mysterious burning bush which does not burn up. The ground we tread is holy. Let us then not draw near to probe the secrets of nature without first listening to the voice of the Creator who speaks to us through is creatures and without first adoring God’s majesty and giving him thanks for the gifts of creation.

Nevertheless, let us not be satisfied with studying God in his creatures and in our consciences. Let us listen with unswerving faith, through the infallible teaching of the Catholic Church, to the voice of God who spoke to man directly by means of revelation.

Mapapansin na naman dito ang pagtukoy niya sa Katolikong simbahan, na ito ay hindi lang sa kalikasan at sa ating conciousness makikita ang Maykapal kundi pati na rin sa mga rebelasyon at himalang nangyayari sa paligid. Tinutukoy din sa rebelasyon ang mga salita sa Bibliya at mga turo ng Katolikong simbahan.

But now, will you say perhaps that revelation is impossible? Do you mean to say that God who has endowed men with the gift of speech, enabling them to communicate with one another in a thousand different languages, that is God – and he alone – lacks the power of communicating directly with men, that God will have to use the material instrument of speechless nature, like a trumpet, to signal to men? He who fashioned the human eye, can he not see? He who made the human ear, can he not hear [Ps 94:4]? He who gave us the power of speech, can he not speak? God as First Cause and ens a se [being from itself] possesses in the simplest, most eminent, and autonomous manner all the qualities that inferior beings as secondary causes receive from him. These secondary causes received that power to act as well as their existence from the primary cause. Therefore, if men can communicate with one another, a fortiori God can communicate with men in a more perfect and direct manner.

Tinutukoy dito ang pakikipag-usap ng Diyos hindi lang sa pamamagitan ng natural na pamamaraan. Nagtatanong siya dito kung bakit kailangan pa ng ibang paraan para kausapin tayo ng Diyos na diba nga tayo ay binigyan ng paningin, pandinig, pang amoy, at pananalita. Ginawa niyang argumento ang pagkakaroon ng maraming wika, na natutunan nating lunasan sa pag-aral ng ibat-ibang wika, how much more sa isang Diyos na siyang lumikha ng lahat.

And if he can, is there any reason why he should not? Perhaps it does not benefit him to do so. But is there any better way for God to communicate his will to us for our compliance than by means of the revelation that entrusts to an infallible teaching office to preserve in its purity? Perhaps he who, like a wise father, has provided his creatures with everything necessary for this life, has kept our minds in the dark and in abysmal ignorance of what is necessary for eternal life. We need not fear that God, so good, wise and powerful, will not do such a thing. On the contrary, since God has created us for the sublime and supernatural end of being worthy of him in this life and being happy with him in the next, it is but right that the means be proportionate to the ends and, hence, supernatural in character.

Binanggit kung meron pabang mas magandang paraan para makipag-usap ang Diyos kundi sa mga rebelasyon na kanyang ini-entrust sa Katolikong Simbahan. Konicontradict niya ang sinasabi ni Rizal tungkol sa pagiging “wise father” sa kanyang mga anak. Babayaan ba tayong maging ignorante at wlang alam upang makamit ang eternal life? Tinutukoy na tayo ay dapat maging karapat dapat sa kanya dito sa lupa upang makasama siya sa kanilang mundo.

But in as much as the acts of our free will do not by themselves merit eternal life, for they are not proportionate to the end, unless strengthened and elevated by habitual sanctifying us for a supernatural end – that he inform us these supernatural means whereby we can justly attain our end and grant us at the proper time the supernatural strength we need to avail of these means.

Ang acts of free will ay hindi nagmemerit sa eternal life ay kailangan para mapalakas at maitaas para mapaalam ng Diyos sa atin at mabigay sa tamang pagkakataon ang supernatural na strength kung kinakailangan.

I have here proven the necessity of revelation and supernatural grace, both illuminative grace and impelling grace for eternal salvation. My earest don Jose, dose not this road aseem to you much better, smoother, clearer, more logical and moe certain than that which you have attempted to take when you say ……………………..

Ito ang explanasyon ni Pastell sa sulat ni Rizal. Paglalahd niya sa isang mas klaro na paraan.

I tell you for certain, my dearest friend, this foregoing paragraph from your letter leaves the soul out in the cold and abandoned in the pitch-dark shadows of an endless night. All this bears the marks of a systematic naturalism and cannot satisfy anyone, including yourself; for, as job would say, “it hides counsel without knowledge…………

Tinutukoy sa paragraph na ito ang kawalan ng pag-asa ni Rizal. Sinasabi ni Pastell na dapat siyang makinig sa kanyang konsensya, dahil ito ang paraan ng panginoon na ipaalala sa kanila ang mga consequences ng kanilang ginagawa. Dinidiin din dito ni pastel na wag nyang piliting sagutin ang mga bagay-bagay na mahirap intindihin dahil ito ay gawa ng Panginoon, dapat siyang manalig sa pinapanindigang totoo ng simbahan at maniwala na ang pagkakaroon ng misteryo ay parte sa plano ng panginoon. Manalig siya sa Panginoon kahit hindi niya ito masagot dahil ito ay hindi niya nakikita. Iniimply dito ni Pastell na dapat paniwalaan natin ang kung ano man ang sabi ng simbahan dahil ito ang susi sa ating salvation. Kinoconclude niya dito na gumagalaw ang panginoon through them, at ang tamang paniwalaan ay ang kanilang mga sinasabi na tama at nirerecognize ng simbahan.

And his prescinds from humanity’s original sin, which like a terrible avalanche has rushed headlong and grows larger in the course of time, falling over peoples and nations and leaveing deep, desolate tracks of abandonment and moral decay. So unaided nature coud not lift man up from his state of humiliation and degradation. Only God had the power to raise up fallen man, and in the fullness of time Jesus came precisely to do this. Hence Jesus was truly God.

Sinusuportahan niya ang mga argumento ni Pastell sa sinundang paragraph.

I shall not waste my time proving here to you divinity of Jesus Christ, since I have clearly shown this in my last letter.

How unfortunate humanity would be, if it had been allowed in the age of idolatry and paganism to trust in its own powers in reading and discerning God’s will! Would not the world today be one big temple of Venus or an immense Roman circus? I don not object to your listening to the voice of yor conscience purified of all error and evil; in fact, I urge you to do so. But at the same time be advised that the strainer with which you sift out the impurities must be none other than Christ’s doctrine and moral teaching as interpreted according to the spirit of the Catholic church that Jesus Christ firmly founded on the indestructible rock of Peter and his successors.

Sinusuportahan niya ang mga argumento sa naunang paragraph at sinsabi niya na ang rock of Peter ay gawa ng Panginoon alinsunod sa simbahang katoliko.

“Simon, Simon,” he said when he promised infallibility to Peter and the church he founded, “behold, Satan demanded to have you, that he might sift you like wheat, but I have prayed for you that your faith may not fail…….

Sinasabi dito ni Pastell na dapat wag siyang magpapaniwala sa mga pilosopo o mga taong tulad nila Strauss, Buddha, Mohammed, etc. dahil hindi sila divine tulad ni Jesus Christ. At Siya lamang ang dapat paniwalaan at sundin. Ginawan niya ng argumento ang sinabi ni Rizal tungkol sa paniniwala ni Draper, at ito ay kanyang ki-qoute. Ito ay kanyang sinuportaan sa dalawang sumunod na paragraph.

“With points of view so widely asunder, it is impossible hat religion and science should accord in their representation of things. Nor can any conclusion in common be reached, except by an appeal to reason as a supreme and final judge.

“There are many religions in the world, some of them of more venerable antiquity, osme having far more numerous adherents, than the Roman. How can a selection be made among them, except by such an appeal to reason? Religion and science must both submit their claims and their dissensions to its arbitrament [Draper 1874, 354-55].

True science and religion need not fear to submit to reason as long as this is enlightened by faith. And both are subject to themselves to god, the author of science and religion. But in no way can they submit to the judgment of faithless reason, for it is an incompetent tribunal; nor to the judgment of autonomous, godless reason…………

Sinasabi ni Pastell dito na hindi dapat tayo matakot sa siyensya at relihiyon dahil ang totoong siyensya at relihiyon ay gawa ng panginoon at ito ay naaayon sa kanyang plano. Mabigat na argumento din dito kung saan sa atin pa rin nakasalalay ang mga bagay, para sa akin ang ibig siguro ipaabot ni Pastell ay “nasa Diyos ang awa pero sa nasa tao pa rin ang gawa.

You add that the various religions claim that their books and dogmas contain God’s will in summary and written form. True, but God’s will cannot be truly found in any of these except in the Catholic religion. And I challenge you to cite to me one single contradiction in scared scripture and in the traditional beliefs and practices of the Catholic Church. Besides………..

Sinasabi niya rito na makikita mo lang ang totoong will ng Diyos sa Katolikong Simbahan. Hinamaon pa rito ni Pastell si Rizal na maghanap ng kahit anong magpapatunay sa contradiction sa sacred scripture, na nagpapatunay lamang na parang sinasabi niya na mas alam niya ang relihiyon kaysa kay Rizal, na mas may karapatan siya at mas tama ang kanyang sasabihin kaysa sa mungkahi ni Rizal.

And who has told you that God proceeded to bury what is necessary for eternal salvation in the uncertainties of a language unknown to the rest of the world and a literature obscured by metaphors and deeds contradicting the very laws of nature? I ask you: Were not the sacred books published in the language countries to which their writers………..

Dito na naman binigyan ng argumento ang sinulat ni Rizal tungkol sa relihiyon at lingguwahe. Pinapangatwiranan niya na diba daw marami ng bersiyon sa ibat-ibang lingguwahe ang bibliya?

Perhaps you mean that Latin, Greek, and Hebrew, which were spoken un those times, are dead languages today. We answer in the first place, and St. Paul can assure us of this, that the holy gospel was preached in what was then known as the entire world. “Faith comes from hearing,” he said, “and hearing from the word of faith. But I ask, have they not heard? And indeed, will not the sound……………….

Dito naman niya pinapatamaan si Rizal na ang pananampalataya ay nanggaling sa pakikinig. Sinasabi niya niya na ang pinag-aaralan nila ang mga ibat-ibang lingguwahe upang maikalat at maituro sa lahat ang ebanghelyo ng panginoon.

But if you are thinking of the bible, in response to the need for a universal language to promote universal worship, the sacred sciences, and the unity in the church, St. Jerome’s translation known as the Vulgate has been made available to all. And there is also the Spanish translation of Scio and Amat as well as the translations by many approved authors.

Tinutukoy ni Pastell dito na hindi lang ang bibliya ang ginamit para sa universal na pagsamba kundi pati na rin ang Vulgate ni St. Jerome ay ang Scio and amat, na kung saan ang mga ito ay pareho na may kanya-kanyang lokal na bersiyon.

It is not necessary for salvation to know the bible or even all the dogmas of the church. It is sufficient to explicitly believe in those dogmas that are most indispensable; and these include those which a e said to be necessary by a necessity of means and at most, those necessary by a necessity of a precept. As for the rest, it is sufficient.……………

Inilalahad niya ditto na hindi kailangan ang bibliya o ang lahat ng dogma ng simbahan para masalba ka. Sapat na ang maniwala ka sa mga most indispensable na dogma. Sinabi niya rin na para sa iba naman sapat na ang paniwalaan at sundin ang lahat ng utos ng simbahan Sa ganitong pananampalataya at gawi ay mapapasaatin din ang kaharian ng Diyos.

And what can these mataphors and deeds contrary to the very laws of God be which man must know to be saved? A six year old child, with little effort, becomes familiar in school with what he ought to know and practice in order to be saved without having to learn these metaphors and deeds contrary to the laws of the creator. I suppose you are referring to miracles and prophecies. You will be hard put to prove that miracles………….

Sa paragraph na ito nagbigay ng halimbawa si Patell, na ang isang 6 na taong gulang na bata ay nasasalba at napupunta sa kaharian ng Diyos kahit hindi niya masyado alam o iniintindi ang mga batas at alituntunin ng simbahan o Diyos. Sinasabi niya dito na di ba nga binigayng panginoon ang lahat ng pangangailangan ng tao para mabuhay tapos ipagkakait niya na maabot ang eternal life? Nasa atin ang desison, nasa ating free will kung gagawin ba natin ang tama at susundin ang kanyang mga alintuntunin. At hindi tinatanggihan ng Diyos ang sino mang lumapit at humingi sa kanya ng tulong.

Remember the parable of the prodigal son? How he stayed away from his father’s house for a long time and how his father received him upon his return? God our lord wishes all men to be saved and, as we have seen, gives them the necessary means to enable them to achieve eternal salvation provided they do their part. If like the prodigal son, humanity has left the father’s house, Jesus Christ came in the fullness of time to lead men back to the right path. Like a good father he wished to welcome them back with open arms and on…………….

Dinagdag niya bilang halimbawa ang “parable of the prodigal son” na gaya ng isang ama, mapagpatawad ang Diyos sa sinumang sinserong bumabalik loob sa kanya. Sinasabi niya ditto na gaya ng Diyos bukas din ang simbahan dahil bago ka makapasok sa langit kailang mo munang dumaan sa pinto ng simbahan.

The sacred books are much more than just the insights of men and entire generation commited to writing, more than man’s knowledge of the past on which the future is built, more than mere summaries and formulations of natural laws, form which are derived the precepts of divine positive law. The church teaches that these precepts and books are God’s revealed word, not as you understand it, but in that they have God for…………..

Sinasabi ni Pastell dito na ang lahat ng tinuturo ng simbahan ay ayon sa paglalahad ng Diyos at ito ay inspired ng Holy Spirit, kaya imposible daw na magkaroon ng contradiction between sa natural at sa supernatural.

A while ago I said that every written work must be read in the spirit in which it was written. And has not the bible been written so that we may derive profit from it for the practice of the virtues and the work of our eternal salvation? Nor is nature God’s book containing laws and ordinances, which govern the conduct of our lives for………..

Pinapaliwanag niya na ang kahit ano mang sulatin ay dapat basahin at intindihin in the spirit na kung paano ito binuo at ginawa. Sinasabi niya na higit na mas malaki ang dapat gawin para sa ating eternal salvation.

Without the supernatural grace of God it is morally impossible for the whole human race to fulfill its duties even in the natural order and to come to unity under one single religion in a sure and universal manner. The experience of the centuries proves this to be true.

Ayon kay Pastell na kung wala ang supernatural na grace ng Diyos imposible na magawa ng sangkatauhan ang mga responsibilidad at mga gawain nito, kahit pa sa natural order. At bilang patunay, ang mga sandaang taon na lumipas ay sapat na para ito ay paniwalaan.

The weak mind of man will explode, like Sirius or Alderaban, if it is given a supernatural object superior to its powers without first being prepared, elevated, fortified, and strengthened by supernatural grace; just as an earthen jar will leak unless it is first fired and properly hardened. Present day steam engines utilized the technique of multiple expansions. Similarly, God gives added strength to the soul through a technique of expansion that is truly supernatural.

Sinasabi ni Pastell na hindi dapat binibigyan ng sobra-sobra sa kaya ng tao, dapat muna siyang maging matatag.

In the light of philosophy and reason, the most you shall come upon is the finality of things and causes in the natural order. If you strive to follow the direction they take but do not go further, your mind will remain in the dark and your heart empty with no desire for the supernatural and eternal end for which God placed us in this world. To the passion to know inborn in man and fostered by the world outside and the world within us, we must add another passion infused by God – the passion to know our supernatural final end, to strive for it and to take the conducive to its attainment.

You see misery as the chastisement of ignorance. But for my part I fond criminals having their reward in this world and often enough the rich, the proud, the powerful, the foolish, and the wicked taking over the reins of government and disposing, unjustly and arbitrarily, of the lives and properties of their subjects. You conclude that well being is the prize of knowledge. But on the other hand I see many wise men sunk deep in misery and persecuted by ignorant……..

Pinapaliwanag ni Pastell ang pagtingin ni Rizal sa misery bilang chastisement ng ignorance na salungat sa kanyang paniniwala. Nagbigay siya ng mga halimbawa tulad ng mga ilang kriminal na nabibigyan ng reward, ang mga mayayaman na nagpapahirap sa buhay ng kanyang mga alipin, ngunit sila ay hindi nakakaranas ng pagdurusa. Sinasabi din ni Pastell sa totoo nga na sa pag-acquire ng knowledge ay hinay-hinay na nabubuo ang natural perfection ng isang tao pero dapat ito ay alinsunod sa turo ng Diyos. Pinagmamalaki niya na kaya niyang gawin ang dalawa na hindi natatamaan ang isa.

When I see how the abuse of freedom ruins and destroys the principle of life in a living thing, which would still be alive if it had only confined its life and activities within its proper sphere respecting the duties and rights of others; I am convinced that for the sake of the common good restrictions should be set on freedom in many instances and individuals should be held responsible for their actions by authorities….

Dinidiscuss naman ni Pastell dito ang tungkol sa kalayaan, na nakita niya ang mga pangit na dala ng kalayaan. Para sa kanya upang matamo ang kapayapaan at kapanatagan dapat magkaroon ng mga restrictions, na ang mga tao ay dapat responsable sa kanilang mga pinaggagagawa. Ipinapaalam niya din na ang isang anti-Christian society ay isa lamang pamayanan sa pangalan at hindi sa gawa.

Force must be always consecrated to the service of justice and must be based on justice. Otherwise, nations, however powerful, shall be toppled down summarily like the statue of Nebuchadnezzar. And so empires fall flat to the ground when fore is divorced from justice. Then shall peace come upon the earth when force wedded to justice make truth triumphant and justice is tempered with mercy. But this can be achieved……

Ayon sa kanya kailangan ang force para sa serbisyo ng hustisya at alinsunod sa hustisya na tinutukoy. Kasi kung hindi, hindi din magtatagal ang mga nation in unity. Empires fall flat on the ground kung walang force. Pero pag ang society ay hawak ng Panginoon o ng simbahan, kaya itong i-achieve na walang force. Dahil tanging ang Diyos ang makakapagbigay ng perfection.

“Through him and with him and in him, honor and glory to God alone.” This is how you should understand the redemption by the Incarnate Word, our Lord Jesus Christ, and the transcendence of this ineffable mystery. God willing, I shall elaborate on this matter on another occasion.

Sinasabi niya dito na dapat niyang intindihin ang salita ng Diyos ayon sa kanyang ki-quote.

See to it that your principles and conduct of life are irreproachable before the Divine Majesty, who is offended by the madness and ravings of his sons, whom by the gift of free will he holds responsible for their own acts. “If you do well, you will receive; and if you do not do well, will sin not be crouching at the door? [Gn 4:7].”

Binigyan ni Pastell si Rizal ng Payo sa paragraph na ito, na dapat ang lahat ng kanyang mga gingawa o gagawin ay alinsunod sa alintuntunin ng Diyos. At kung ito ay kanyang ginawa siya ay bibiyayaan ng Panginoon at pag hindi siya ay parurusahan ng Diyos.

With regard to those who intend to settle in Duhinob, you must first indicate to me the number of families who wish to till new lands over here and as soon as they come to a definite decision, we shall ask for a five year exemption from personal services.

I would be very happy if you should decide to stay permanently in the District of Dapitan. God grant it. Be assured always of my love and friendship in the heart of Christ.

Pablo Pastells, S.J.

                                  Ang ikaapat na liham ni Rizal

          Ang ikaapat na liham ni Rizal, sa malaking bahagi, ay may kinalaman sa pag-iisip at pagbibigay kabuluhan at dahilan sa mga bagay na may kinalaman sa pamaumuhay sa panahon kung saan ang Diyos ang pinaniniwalaan at kinikilala sa pamamagitan na rin ng simbahan. Maaaring sabihin na sa ikaapat na lihan puno ng “skepticism” si Rizal ukol sa mga pinapangaral ng simbahan at popular na paniniwala. Ang iskeptesismo ay maaaring sa kadahilanang si Rizal ay rasyonal at naghahanap ng paliwanag na makasasagot sa misteryo hindi lamang ng kasulatan kundi sa katotohanang nakikita at nararanasan niya at ng sangkatauhang kaniyang nakasalamuha at nabigyang atensyon.

          Sa liham na ito kay Pastells, nagpapasalamat si Rizal rito kaugnay ng aklat na bigay ng una: ang aklat ni Monsignor Bougaud, Le Christianisme et le temps presents. Matatandaan na sa kadahilanang nakapiit si Rizal ng mga panahon iyon sa DApitan, pili at kakaunti ang mga aklat na nakararating sa kanya. Maaring sabihin na dahil sa ang aklat ay galling sa isang pari at sulat ng isa ng pari, ito ay may layuning patatagin ang pananampalataya ni Rizal. Sa unang bahagi ng liham, pinahayag ni Rizal ang kalagayan ng kaniyang pananampalataya sa Diyos: “…my faith, in God…is blind, blind inasmuch as it knows nothing.” Madaling sabihin na ang mga katagan gito ay sapat na upang sabihing isang “atheist” si Rizal. Ngunit kung susuriing mabuti, ito ay nagpapahayag ng pagkalito. Ang pagkalito marahil ay dahil na rin sa kasalukuyang kalagayan niya o ng bansa.

          Sa uang bahagi rin ng liham sinabi ni Rizal na wala siyang sapat na mga aklat upang idepensa o patunayan ang kaniyang nais ipahayag kaugnay ng mga unang tanong ni Pastells sa ikatlong liham. Lubhang mahirap ang ganito sapagkat mayroon sariling katotohanan ang mga pari, si Pastells sa partikular, na pinanghahawakan nila upang patunayan ang nais nilang sabihin – ang Bibliya. Ito ang sagisag at pundasyon ng katotohanang pinanghahawakan ng simbahan at Kristyanismo. Inatake ito ni Rizal sa kanyang tanong: “Do you not believe that men did wrong when they looked for God’s will in scrolls and temples instead of the wonders of nature under the majestic canopy of the skies?” Idiniddin ni Rizal na ang rebelasyon o tunay na pahayag ng Diyos ay makikita sa kalikasan. Ayon sa kanya ang pagpapahayag ng “nature” ay “powerful, eternal, unceasing, incorruptible, clear, distinct, and universal as the Being from which it comes.” Mababakas sa mga pahayag na ito na may malaking impluwensya sa kaniya ang ideya ng mga manunulat tulad nina William Wordsworth at Samuel Taylor Coleridge na namuhay ng panahon ng Romantisismo sa Europa (sa gitna ng 1700 hanggang 1837). Ang mga manunulat na ito ay naniniwala sa parehong aspeto ng kalikasan na may kapangyarihan at kahalagan bilang “link” sa pagitan ng tao at ng Diyos.

          Naitanong ni Rizal: “Instead of interpreting obscure passages or phrases which provoked hatred, wars, and dissensions, would it not have been preferable to interpret the facts of nature the better to shape our lives according to its inviolable laws and utilize its resources for our perfection?” Makahulugan ang tanong na ito. Nagpapahayag ito ng “contradictories” mayroon ang pananampalataya sa banal na tagapaglikha at sa ginawa nito. Maaaring tumaas  ang kilay at nagkunot ng noo ang sinumang makababasa  nito sapagkat si Rizal ay gumamit ng mga pisikal na manipestasyon ng mga hakbang na ginagawa ng tao kaugnay ng mga talinhaga sa bibliya. Para kay Rizal, nakapagdudulot ng kaguluhan at pagtatalo ang samu’t saring interpretasyon sa banal na kasulatan.

          Ang paniniwala niya sa simpleng pamamahayag ng nakasulat sa pahina ng bibliya ang nagbunsod upang masabi niya na: “And so it is that the best religions are those that are simplest, most in conformity with nature, most in harmony with the needs and aspirations of men.”

          Tulad ng ipinahahayag at nais ipahiwating ng talinhaga ng paglikha, naniniwala si Rizal na may kahulugan at dahilan kung bakit siya nabubuhay. Ang mga hirap at pasakit na pangdaraanan niya ay sapat na batayan upang masabi na may “purpose” ang kaniyang buhya. Naniniwala rin siya na taning gabay niya ang konsiyensya sa kung anumang aksyon ang kaniyang gagawin.

          Ang konsiyensya na marahil ang pinakamataas na pag-iisip na maaring maabot ng isang mortal. Ito ay kinapapalooban ng “reason.” Maaaring magkaroon ng pakakaiba ang paggamit sa “reason” na ito kung ilalagay ito sa mga kategorya bilang “praktikal” o “ideyal.” Sa puntong ito masasabing ang aspetong “praktikal” ang ginamit ni Rizal sapagkat ang kabuluhan nito ay higit na batid at nadarama kumpara sa “ideal” na animo’y hindi nananahan sa daigdig ng mga mortal at imperpeksyon.

          Mahalaga ang punot ni Rizal sa isyu ng “infallibility ng Simbahang Katolliko. Para sa kanya, “[t]he Church too bears the human imprint. Ang simbahan, bagamat “embodiment” ng itinatag ni Kristo at bunga ng Kristyanismo, ay nagmula rin sa tao. Sa kabila ng pagkakaroon ng simbahan ng higit na karunungan at pribilehiyo pagdating sa paghawak dito ng gobyerno, hindi pa rin maaalis rito ang kalabuan ng paninindigan at pahayag na binabalatkayo ng mga terminong misteryo at “naivete.” Kung palalawakin pa ito, maaaring sabihin batay sa pahayag, na ang simabhan ay gumagawa ng isang bilog ng komunidad na may sariling “standards” at katotohanan na pinaniniwalaan batay sa bibliya. Sa puntong ito nagging mabisa ang paggamit ni Rizal ng rasyonal na pagdepensa na pilit iwinawaksi ng isang “predetermined reality” na esensya ng bibliya.

          Pinabulaanan din ni Rizal ang mistulang impyernong kalagayan at kinasadlakan ng mundo bago mabuhay si Kristo, ayon sa kaniya, nariyan si Zoroaster, “founder of the religion of purity; Confucius, founder of the religion of reason; Socrates, who died for his belief in the existence of the one and only God; Plato the theologian…” Ang kiskusyon ngayon ay pinagtibay ng mga “facts” na alam ni Rizal. Nagsasalita na siya sa ngalan ng kasaysayan gamit ang paniniwalang nasa mas matibay na pundasyon at panig ng katotohanan ayon sa kanya. Ang kaniyang pasalungat sa pangungusap na: “after Christ came, there was nothing but sunshine, peace, and good fortune, and that most men returned to the ways of the just,” ay isang patunay na mas ginamit niya ang sariling obserbasyon ngunit hindi maaaring sabihin na may kahalong paninisi ang sinabi niya. Walang paninisi patungkol sa simbahan ng tanungin niya: “In the centuries when the Church regined supreme, was there ever as period that did not know of such evils? Were the Middle Ages perhaps such a period, when all Europe was one camp of Agramante?” Ang nais niyang ipahiwatig marahil ay ang katotohanan at kung ano ang nais sabihin ng simbahan bilang katotohanan.

          Matapos nito ay nagtungo ang pagtatanong niya sa kung ano ba talaga si Kristo nang sabihin niya ang mga katagang: “Father, if it is possible, let this cup pass!” “My God, my God, why have you forsaken me?” “Father, forbive them for they know not what they do…” Ayon sa kaniya, bukod sa sinabi ni Kristo na “today you shall be with me,” lahat ng mga naunang pangungusap ay nagmumula buhat sa isang tao.

          Sinuportahan niya ang pahayag sa pagsasabi na matapos mamatay si Kristo, nagkahiwahiwalay ang kaniyang mga disipulo habang wala sa isip ng mga ito na mabubuhay siyang muli. Rasyonal pa rin ang pagpapahayag ni Rizal na sinuman ang may kakayahang bumuhay sa patay ay magagawa rin nito sa sarili.

          Sa ika-labintatlong talata, napunta ang kaniyang unang puna sa naunang pahayag ni Pastells ukol sa pamumuno: “…it is not inconsistent for one to have established laws and then to suspend them miraculously in order to achieve certain ends.” Sinalungat ito ni Rizal sa pagsasabing ang isang mahusay na lider ay hindi na kakailanganin ang pagsususpende sa kasalukayang ayos ng mga bagay bagkus ay pamamahalaan ito sa pamamagitan ng pagpapatatag dito. Mapapansin na sa parting ito, naniniwala si Rizal sa paninindigan o “consistency” ng isang pamumuno. Nakaslalay dito ang kredebilidad nito at respeto sa kaniya.

          Pagdepensa pa rin ang ginawa ni Rizal nang banggitin niyang: “What is rational has never seemed foolish to me, and pride has always shown its head in the attitude of superiority.” Ang pagiging “rationalist” na rin marahil ni Rizal ang dahilan upang mabansagan itong subersibo. Lubhang mapanganib ang paggamit ng “reason” para sa mga kaaway na walang kinikilalang “reason” o para sa isang institusyong tumatangkilik sa labis na “abstract belief.”

          Ang liham niya ay nagtapos sa malugod na pagbati at pamamaalam matapos ang pagsalaysay niya ukol sa mga tanong nangnanais manirahan o mamuhay sa Dapitan. Mapapansin dito ang kagyat na pagbabago ni Rizal ng punto o paksa sa sinasabi na mas nagpinit sa usapat at tiyak hindi mapalalampas ni Pastells sa kaniyang sagot dito.

                  Ang sagot ni Pastells sa ikaapat na liham ni Rizal

          Katulad ng dapat asahan, hindi pinalampas ni Pastells ang mga katanungan at “scrutiny” ni Rizal. Sa puntong ito, malabong magkatugma ang paniniwalang sadyang magkaiba -  sa pundasyon at esensya. May magkaibang “set of realities” sina Rizal at PAstells. Kung ang ikaapat na liham ni Rizal ay puno ng “skepticism,” isang animo’y sermon ang nagging tugon dito ni Pastells.

          Sa pasimula pa lamang, matapos ang isang malugod na pagbati ay ang pagpapahayag ng isang pari kaugnay ng esensya ng pananampalataya: “Faith cannot be called the result of a reasoning process; it is a supernatural gift from God our Lord…it cannot be acquired by our natural powers without the necessary assistance of divine grace…[it] is not blind for it finds support in the evident and irrefutable motives of credibility which assure us of the objective truth, or the existence, of revealed dogmas even if our limited rational faculties cannot comprehend them.” Makaliang ulit ding binanggit ni Pastells ang “divine grace” sa kanyang pahayag. Sa paggamit nito malinaw na walang “distinct end” ang argumento ng dalawa.

          Napunta ang pagpapahayag ni Pastells sa pagkakasalungat ng “divinity” at siyensya. Tinanong niya sa kabila ng pagkakaintindi at pagkakatuklas ng mga siyentipiko sa pisikal na kaanyuan, kabuuan, at istruktura ng kalawakan, naiintidihan ba ng mga ito ang tunay na kalikasan ng kanilang pinag-aralan. Ang pagpili ni Pastells sa pahayag na ito ay upang salungatin ang pundasyon o batayan ni Rizal sa kanyang pahayag na nanaayon sa obserbasyon at praktikal na pag-iisip at paliwanag.

          Tungkol sa  mga milagrong ginawa ng Diyos, handa ang pari nang ipahayag niya ang mga katibayan ng pagkaganap ng mga ito at pinayuhan pa si Rizal na magpunta sa: “…Lourders, or read the accounts written by Enrique Lassere, or pore over the records at the Shrine….and you wil become convinced by every possible evidence that miracles do occur independently of hallucinations…”

          Sa ikaanim na talata pinagtibay ni Pastells ang lubhang pagkakakiba ng authority ng tao (limitado) at Diyos (walang hangganan at absolute). Ito ay sagot na rin sa naunang pahayag ni Rizal na may “inconsistency” sa panig ng Diyos sa pagpigil sa batas ng kalikasan sa ilang pagkakatao. Mapapansin na masyadong ligtas ang mga naging sagot ni Pastells nang sabihin niyang: “[God] limits the law and excludes from its purview certain cases, when he thinks it must give way to the eternal laws of morality and justice or to the higher demands of the divine glory.” Binanggit niya na ang mga “inferior forces” ay nagbibigay puwang sa mas higit pa sa mga ito. Ang tao, para sa kaniya, ay magkakaroon ng ganap na kaligayahan sa pagsunod at pagtalima sa Diyos sa tatlong mundong ginawa nito: mundo ng kalikasan, biyaya, at kaluwalhatian.

          Kaugna ng milagro, ipinaliwanag ni Pastells na may kabuluhan ang mga ito sapagkat sa paraang ito nagagawa ng Diyos na patunayan ang katotohanan at ipagtanggol ang mga bagay na hindi pangkaraniwan. Sa puntong ito, tila ipinahihiwatig niya na walang karapatan si Rizal sa animoy panghihimasok niya sa desisyon o kagustuhan ng Diyos. Inulit niya rito na wala sa lugar si Rizal sa pagpuna at pagiging “adviser” ng Diyos: “’Whos is this that darkens counsel by words without knowledge?’”

          Sa sumunod na talata, nanindigan si Pastells na ang bibliya ay salita ng Diyos. Nagbigay siya ng halimbawa sa pamamagitan ng mga musikero na sa kabila ng paggamit ng instrumento sa pagtugtog ay hindi nawawala ang esensya at nais iparinig ng isang kompositor. Mapapansin din na sa puntong ito, pnaliit niya ang puwang ng diskusyon at napunta ang usapin kaugnay ng simbahang katoliko lamang. Sa pamamagitan ng pagdivert ng usapin, layunin ni Pastells ang mas siguradong pagtatanggol lalo na at ito ay patungkol na sa teritoryong gamay ng pari. Dagdag pa rito, ginamit umano ng Diyos ang tao at ginabayan ito upang huwag magkamali at magawa na panuntunan ang nais ipahiwatig ng Diyos sa pagsulat ng tao sa kanyang mga salita.

          Pinagtibay din ni Pastells ang saklaw ng simbahang katoliko pagdating sa mga nasabing usapin. Ang mga “canonical” na babasahin ay nababatay sa mga kondisyong ipinataw o ininalaga ng simbahan: “Church must pass judgment on it, for she alone is the sole repository and infallible teacher of divine revelation.”

          Kaugnay nito, sinabi ni Pastells na ang pagkakasulat ng mga naganap sa kasaysayan ay ginawang immortal ang kung anumang naganap. Naisa niyang sabihin dito na bukod sa mga petsang nakasulat sa mga “truths of the Catholic religion,” na nagpapatunay sa pagiging totoo nito, kailanman ay hindi itinuring na mitolohiya ang katotohanang kaugnay ng kasaysayan.

          Sinagot ni Pastells ang pahayag ni Rizal na ang tao ang gumawa sa imahe ng Diyos sa isang simpleng pangungusap na “…it is God who makes men according to his own image and likenes.” Maaaring hindi pinansin ni Pastells ang talinhagang nais ipahiwatig dito ni Rizal: na ang paniniwala sa nasabing kasulatan ay subjective at sa ilalim nito maaaring ang banal na kasulatan ay ayon lamang sa kagustuhan ng taong ilagay ang kung anumang naisin nito. Malaking bahagi rin ng kaniyang sagot ay nakatuon sa “pantheism” na wai’y naging batayan ni Rizal kaugnay ng rebelasyon kalikasan. Ayon na rin kay Pastells, ang pagsasabing ang perpeksyon sa atin ay imperpeksyon ng Diyos kung ito ay batay sa mga bagay na may tiyak na katapusan. Sa pagpapahayag nito, nais ni Pastells na ilagay ang kakayahan at saklaw ng Diyos sa pinakamataas na antas na maski lohika ay hindi makakayang maabot. Dito pumapasok ang divine knowledge an paulit-ulit na tinalakay.

          Sa dami ng salungat na pananaw, nagkatugma ang dalawa sa pahayag ni Rizal na ang pagkakalikha sa isang tao ay sa kadahilanang mayroon itong tiyak na purpose. Sang-ayon din si Pastells na binigyan ng Diyos ang tao ng mga bagay na kakailanganin upang makamit ang sinasabing layunin.

          Kaugnay naman ng mahalagang tanong ni Rizal sa kalikasan ni Kristo, sinabi ni Pastells na ang pag-iyak ni Kristo sa krus ay maiuugnay sa “human will at human nature.” Idiniin niya na ang pag-aktong ito ni Rizal ay sa kadahilanang ang mga sakit na naranasan niya ay kaugnay ng pagiging tao niya sa pamamagitan ng pananahan ng kanyang espirity sa ganitong katauhan.

          Kung susumahin, lahat ng sagot at paliwanang ni Pastells ay nakasalalay sa kaniyang abstract reasoning na mas magiging malabo pa kung sasagutin at sasalungatin. Ang pagsagot ni Pastells ay tila hindi nakasapul sa nais tunguhin ni Rizal. Sa huling sulat masusukat ang kapangyarihan at epekto ng sagot ni Pastells.

                                      Ikalimang sulat ni Rizal

          Sa sulat na ito, matatanto na hindi nakatulong ang kung anumang nasabi ni Pastells sa kaniyang sulat kaugnay ng ikaapat na sulat ni Rizal. Sa madaling salita, hindi nakumbinsi si Rizal ng mga pahayag ni Pastells at mga bagay na nais nitong patunayan. Naresolba ito ni Rizal sa pagsasabing ipinagkakait na niya sa mga tao ang tulong pang maaaring maibigay ni Pastells sa ibang tao. Minarapat niyang tapusin na ang sulatan.

          Makahulugan ang sinabi niya sa mga katagang: “…let us leave to God the things that are God’s and to men the things that are men’s.” Ang ganitong klaseng pagpapaubaya ay isang pagsuko o tila pagtalikod sa adhikaing nais sana niyang gawin upang mapaliwanag ang kaniyang isipan.